autor: Наталья Эдуардовна Чижевская (Симоненко)

Мinsk, 1997; psycholog, wykładowca mińskiego centrum ОТСМ-ТРИЗ (Ogólnej teorii skutecznego myślenia) 

tłum.: Anna Boratyńska-Sala

Teoria rozwiązywania innowacyjnych zadań (TRIZ) nazywana jest również technologią umiejętności radzenia sobie w trudnych sytuacjach. Dzisiaj próbujemy wpoić dzieciom nie tylko szkolnym ale także przedszkolakom nawyki (instrumenty/narzędzia) do rozwiązywania złożonych, skomplikowanych sytuacji, powstających w ich dziecięcym życiu. Myślisz, że dzieci mają małe problemy? Wierzcie mi - nie. Dziecko ma problemy nie mniejsze niż dorosła osoba. Te problemy rosną wraz z wiekiem dziecka. One wynikają z komunikacji między dziećmi, problemy ze zrozumieniem siebie, problemy związane z grami, zabawami i tym podobne.

Ucząc dzieci rozwiązywania swoich problemów, nie tylko przygotowujemy je do dorosłego życia, nie tylko budujemy podstawy ich przyszłości ale także dajemy im zaufanie w teraźniejszości.

Powstaje zatem pytanie - czym różni się dziecięce trizowskie myslenie od nietrizowskiego? Czy jest jakaś różnica? Na pewno, tak. Poniżej lista przewag które maTrizowskie dziecko:

• umiejętność nie tylko uogólniania ale także przechodzenie od abstarkcyjnego myślenia do konkretów i na odwrót;
• umiejętność znalezienia w różnych przedmiotach i sytuacjach analogii i podobnych cech, także umiejętność pracowania z nimi w problemowych sytuacjach;
• używanie paradoksalnej logiki razem z logiką formalną;
• nie tylko szeroki rozwój ale także kontrolowana wyobraźnia;
• szeroka wariantowość rozwiązań danego problemu;
• umiejętność przerzucenia prawdziwej sytuacji do fantastycznej sytuacji i na odwrót;
• bardzo uporządkowany kierunek myślenia;
• brak lęku przy pojawianiu się sprzeczności i umiejętność rozwiązania ich;
• mniej stereotypowego myślenia;
• więcej skupionej uwagi i umiejętność pracowania w zespole.

Na przykładach gier szkolnych, chcę pokazać jak pracuje dzieciece myślenie - trizowskie i nietrizowskie.

Sytuacja 1. Zgadnij, co się stało

W dialogu uczestniczą dwaj drugoklasiści mińskiego gimnazjum - Sasza, który w bieżącym roku zajmował się TRIZ i Timofiej, który nie zna TRIZ-a. W ocenie pedagogów i Sasza i Timofiej są rozgarnięci i świadomi tego, co ich otacza. Mają rozwiniętą wyobraźnię i logiczne myślenie.

Sytuacja:

Za ścianą rozległy się nagle oklaski (nie jakieś gromkie brawa, ale kilka pojedynczych klaśnięć), jednakże ucichły one po wykonanej egzekucji, która doprowadziła do uratowania.

Pierwszy zapis:

Ja: Rozwiążemy tą zagadkę używając gry: Tak - Nie.. Możesz zdawać mi jakiekolwiek pytania, na które mogę odpowiadać tylko: "Tak" lub "Nie". W niektórych przypadkach mogę powiedzieć: "mało ważny" albo "żadne informacje". W ten sposób stopniowo będziemy dochodzić do rozwiązania zagadki. Nie zapomnij, że będę spodziewać się twojej umiejętności znajdowania z minimalną liczba inteligentnych pytań. Możesz zaczynać.  

Pierwszy zapis:
Ja: Rozwiążemy tą zagadkę używając gry: Tak - Nie.. Możesz zdawać mi jakiekolwiek pytania, na które mogę odpowiadać tylko: "Tak" lub "Nie". W niektórych przypadkach mogę powiedzieć: "mało ważny" albo "żadne informacje". W ten sposób stopniowo będziemy dochodzić do rozwiązania zagadki. Nie zapomnij, że będę spodziewać się twojej umiejętności znajdowania z minimalną liczba inteligentnych pytań. Możesz zaczynać.

Timofiej: Został stracony niebezpieczny przestępca
Ja: nie
Timofiej: człowiek został stracony
Ja: nie, nie mówimy o żadnych krwawych historiach
Timofiej: artysta w teatrze został stracony
Ja: nie, Timofiej, bądź uważny, ja powiedziałam, że nie człowiek
Timofiej: to, kto został stracony - dobry czy zły?
Ja: zacznij analizować problem
Sasza: ta sytuacja może być przedstawiona w 4 pytaniach: kto został stracony?, kto został ocalony?, gdzie to się stało?, dlaczego biją brawa?
Ja: Sasza, najpierw uogólnij sprawy, które już odkryliśmy
Sasza: stracono nie człowieka, a kto stracił - nie wiadomo
Timofiej: może kot, albo pies został stracony?
Sasza: Timofiej, na to pytanie nie sposób odpowiedzieć: tak lub nie. Spróbujmy inną drogą. Może nie życie zostało stracone?
Ja: nie
Sasza: życie?
Ja: tak
Timofiej: papuga!
Ja: a gdzie pytanie? I dlaczego były brawa?
Timofiej: Pewnie ktoś klaskał w kinie i nieumyślnie papuga została przygnieciona.
Ja: Dlaczego nie zadasz pytania? Kto został ocalony?
Timofiej: inna papuga,
Ja: Pomogę Ci.To nie zdarzyło się w teatrze, ani w kinie, stracono nie papugę i nie uratowano innej papugi.
Timofiej: To było w cyrku!
Ja: nie, Sasza spróbuj rozważać dalej
Sasza: Podejdźmy do sytuacji inaczej. Czy uratowano coś żywego?
Ja: nie
Sasza: znaczy, uratowali nieżywe. Raz są obecne oklaski, zdarzyło się w miejscu, gdzie coś pokazywano - na koncercie, widowisku. Prawda?
Ja: Nie. Pomogę Ci - to nie ma nic wspólnego z miejscem rozrywki, filmu, teatru albo widowiska.
Sasza: To było w domu?
Ja: tak. Timofiej, uogólnij informacje, które już odkryliśmy.
Timofiej: W domu ktoś został stracony i oklaskiwano go, więc nikt nie słyszał strzału. Jednocześnie inna osoba została ocalona.
Ja: nie śledzisz naszej analizy. Skąd się wziął człowiek?
Sasza: W domu stracono żywego, ale nie człowieka.
Ja: prawda, ale zapominasz o pomocy
Sasza: O, tak! Przy tym uratowali nieżywe
Ja: Podstawowe informacje już wyjaśniliśmy. Rozwiązujmy do końca, kogo ukarano śmiercią. Być może pomoże to nam rozwikłać ogólnie sytuację.
Timofiej: Ukarali śmiercią konia?
Ja: nie. Pomyśl - koń w domu? I za co karać go śmiercią?
Timofiej: złote rybki w akwarium?
Ja: Nie. Tędy nie dojdziemy. Sasza zadawaj mi pytania na kartce, wg systemu TRIZ
Sasza: Ukarali śmiercią zwierzę?
Ja: Nie.
Sasza: Ptaka?
Ja: Nie
Sasza: rybę?
Ja: nie.
Sasza: gady?
Ja: Nie
Sasza: owady?
Ja: tak!. Nareszcie! Popatrz Timofiej, jak Sasza zadaje pytania. On nie wymienia każdego zwierzaka - kot, pies, koń itd., a obejmuje całą grupę ogólnie rzecz biorąc - zwierzę. Nie złota rybka w akwarium, a ryba w ogóle. Przecież po odpowiedzi, że to nie jest złota rybka , odrzuciłeś w ogóle wszystkie ryby, a to mógł być karaś, karp itp. przecież mogłeś zapytać: to motyl? I otrzymawszy odpowiedź: nie, od razu odszedłbyś od klasy owadów. Więc przedłużymy zabawę. Określmy, jaki to owad.
Timofiej: Żuk?
Ja: Nie.
Timofiej: mucha?
Ja: Nie.
Sasza: mol?
Ja: tak! A co mogło się zdarzyć w domu? Połączcie odpowiedzi na nasze 4 pytania i odgadnijcie, co mogło się zdarzyć.
Sasza: Ukarali śmiercią mola, dlatego że chciał zjeść bluzkę mamy. Bluzkę uratowano. Zdarzyło się to w domu. A oklaski to klaskanie rękami, kiedy próbowano złapać mola.
Ja: Wszystko się zgadza. Obaj jesteście zuchy!. A teraz przeanalizujmy naszą rozmowę.
Była mowa o oklaskach i to was bez przerwy zbijało z tropu. Teatr, przedstawienie - tu są oklaski. Często przeszkadzają nam stereotypy myślenia, dlatego nie bez powodu ciągle na zajęciach każę wam wyszukiwać słowa bliskoznaczne i sytuacje, które są podobne. W jakich sytuacjach występują odgłosy podobne do oklasków?
Sasza: oklaski w czasie tańców. Wybijanie rytmu, kiedy uderzamy w takt dźwięcznej muzyki.
Timofiej: kiedy ćwiczysz lub klepiesz rękami w czasie mrozu aby się ogrzać
Ja: zgadza się. Chociaż to, oczywiście nie jest pełny wykaz, to jednak uchwyciliście te najważniejsze.

Teraz przeanalizujmy etapy wykonanej pracy. Rysujemy dla każdego chłopca przewrócony domek. Ostrze domku (dach) - to ostateczne rozwiązanie, odpowiedź.

Sasza rozbił problem na 4 pytania. Podzielmy domek na 4 części - to są pola szukania odpowiedzi. Najpierw Sasza próbuje wyjaśnić kogo ukarano śmiercią? On stawia pytania bardzo dobrze - nazywa nie same żywe obiekty, a całe grupy. Dowiadując się, że w tej grupie nie ma danego obiektu, odrzuca ją i więcej do niej nie wraca. Następnie ogląda następną grupę itd. zanim otrzyma ode mnie odpowiedź "Tak". W naszej sytuacji Sasza wyjaśnił, że ukarano śmiercią coś żywego, ale nie człowieka, nie zwierzę, nie ptaka itd. W ten sposób określił następną grupę - owady i w sumie odgadł obiekt - mola. W zadaniu kogo uratowali? on także na początku określa, czy jest to żywa istota czy nieżywa. Otrzymuje odpowiedź, że "nie żywa istota". I zadając następne pytanie: gdzie to się zdarzyło? Sasza rozwiązuje sytuację, uogólniając ją. Staje się zrozumiałe, że oklaski tutaj i 4 rozwiązania zagadki jednoczą się w ostateczne rozwiązanie - ostrze przewróconego domku. Sasza odcinała kolejne pola, w ten sposób zawężając pole poszukiwań i w rezultacie otrzymał odpowiedź, "zrzucił" ją na dach domku.

Timofiej pracował nie systematycznie, nie rozkładał problemowej sytuacji na oddzielne zadania, nie rozwiązywał ich konsekwentnie. Chwyciwszy się jednego pomysłu i otrzymawszy odpowiedź "Nie" przerzucał się na inny pomysł, nie rozpracowując pierwszego pomysłu. Otrzymawszy znowu odpowiedź "Nie" wracał do pierwszej idei, zadając te same pytania po kilka razy. On nie grupował obiektów i bez przerwy oddalał się od rozwiązania, próbując zbliżyć się do niego.
Ale ogólnie rzecz biorąc obaj doskonale pracowaliście i teraz rozumiecie, że u podstaw rozwiązania twórczego zadania leży system, konsekwencja oraz wykorzystywanie ogólnej idei wyszukiwania.

 Sytuacja 2. Odgadnij utwór literacki